Chuyển tới nội dung chính

Các quyền dân sự và chính trị

Khi nhắc đến nhân quyền, chúng ta thường nghĩ ngay đến sự tự do: tự do nói lên suy nghĩ, tự do đi lại, hay quyền được sống an toàn. Những quyền cơ bản này thuộc về nhóm Quyền Dân sự và Chính trị. Những quyền này giới hạn quyền lực của nhà nước đối với cá nhân, đồng thời tạo điều kiện để con người tham gia vào quá trình ra quyết định chung của xã hội (Donnelly, 2013). Trong hệ thống nhân quyền quốc tế, các quyền dân sự và chính trị được ghi nhận một cách toàn diện trong Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền (UDHR, 1948) và được luật hóa với tính ràng buộc pháp lý trong Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR, 1966).

1. Quyền Dân sự và Chính trị là gì?​

Dựa trên ICCPR và các nghiên cứu học thuật, các quyền này có thể được chia thành các nhóm chính sau:

  • Nhóm quyền về sự sống và toàn vẹn thân thể: Bao gồm quyền được sống (Điều 6), không bị tra tấn hay đối xử tàn bạo, vô nhân đạo (Điều 7), và quyền không bị bắt làm nô lệ (Điều 8).
  • Nhóm quyền về tự do và an ninh cá nhân: Bảo vệ cá nhân khỏi việc bị bắt giữ hoặc giam cầm tùy tiện (Điều 9).
  • Nhóm quyền về tư pháp công bằng (Due Process Rights): Đảm bảo mọi người đều bình đẳng trước tòa án, có quyền được xét xử công bằng bởi một tòa án độc lập và khách quan, và quyền được coi là vô tội cho đến khi bị chứng minh là có tội (Điều 14).
  • Nhóm quyền tự do cá nhân: Bao gồm tự do đi lại (Điều 12), tự do tư tưởng, tín ngưỡng và tôn giáo (Điều 18), và tự do ngôn luận (Điều 19).
  • Nhóm quyền tham gia chính trị: Đảm bảo quyền của công dân được tham gia vào các công việc công cộng, quyền bầu cử và ứng cử trong các cuộc bầu cử định kỳ và trung thực (Điều 25).

2. Đặc điểm của các quyền dân sự và chính trị​

Một đặc điểm quan trọng của các quyền dân sự và chính trị là chúng đóng vai trò như hàng rào bảo vệ cá nhân trước sự can thiệp tùy tiện của nhà nước. Về mặt lý thuyết, nhóm quyền này thường được mô tả là "quyền phủ định" (negative rights). Nghĩa là, để thực hiện các quyền này, nhà nước chủ yếu cần phải kiềm chế không can thiệp vào đời sống cá nhân của công dân (ví dụ: công an không được bắt người trái pháp luật, nhà nước không được kiểm duyệt báo chí vô lý) (Gözler Çamur, 2017). Tuy nhiên, cách hiểu này ngày nay đã được mở rộng, khi các cơ quan nhân quyền quốc tế khẳng định rằng nhà nước cũng cần có các hành động tích cực (như tổ chức bầu cử công bằng hoặc xây dựng hệ thống tòa án) để đảm bảo các quyền này (OHCHR, n.d.).

3. Quyền "Tuyệt đối" và Quyền "Có thể bị hạn chế"​

Một điểm quan trọng bạn có thể cần lưu ý đó là: Không phải tất cả các quyền đều là tuyệt đối.

  • Quyền tuyệt đối (Absolute Rights): Là những quyền không bao giờ được phép xâm phạm trong bất kỳ hoàn cảnh nào, kể cả chiến tranh hay tình trạng khẩn cấp. Ví dụ: Quyền không bị tra tấn, quyền không bị bắt làm nô lệ (Australian Human Rights Commission [AHRC], 2012).
  • Quyền có thể bị hạn chế (Derogable/Limitable Rights): Một số quyền như tự do đi lại hay tự do biểu đạt có thể bị hạn chế trong những trường hợp cụ thể để bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng hoặc sức khỏe cộng đồng (ví dụ: hạn chế đi lại trong đại dịch COVID-19) (AHRC, 2012). Tuy nhiên, mọi sự hạn chế phải được quy định bởi luật pháp và phải cần thiết và tương xứng trong một xã hội dân chủ.

Kết luận​

Quyền dân sự và chính trị không chỉ là những dòng chữ trên văn bản luật, mà là nền tảng để mỗi cá nhân có thể sống với phẩm giá và tham gia vào việc định hình xã hội mình đang sống. Mặc dù thường được phân biệt với các quyền kinh tế - xã hội, nhưng thực tế cho thấy tất cả các quyền nhân quyền đều có mối liên hệ mật thiết, không thể tách rời và bổ trợ cho nhau (OHCHR, n.d.-b).

Tài liệu tham khảo​

  • Australian Human Rights Commission. (2012). Human rights explained: The international bill of rights (Fact Sheet 5). https://humanrights.gov.au/our-work/education/human-rights-explained-human-rights-origins
  • Donnelly, J. (2013). Universal human rights in theory and practice (3rd ed.). Cornell University Press.
  • Gözler Çamur, E. (2017). Civil and political rights vs. social and economic rights: A brief overview. Journal of Bitlis Eren University Institute of Social Sciences, 6(1), 205-214. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/318915
  • Nickel, J. W. (2007). Making sense of human rights (2nd ed.). Blackwell Publishing.
  • Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. (n.d.). Key concepts on ESCRs - Are economic, social and cultural rights fundamentally different from civil and political rights? United Nations.
  • United Nations. (2014). The core international human rights treaties. Office of the High Commissioner for Human Rights.

Kiểm tra kiến thức​

Câu 1 / 100 XP

Quyền Dân sự và Chính trị thường được gọi là 'thế hệ quyền thứ nhất'. Nhóm quyền này chủ yếu tập trung vào điều gì?