Triết học - Lịch sử Nhân quyền
Nhân quyền (human rights) là những quyền và tự do cơ bản mà mọi con người đều được hưởng chỉ vì họ là con người. James Nickel, trong tác phẩm Making Sense of Human Rights, định nghĩa nhân quyền là những chuẩn mực bắt buộc, có tính phổ quát, ưu tiên cao và không phụ thuộc vào việc chính phủ có công nhận chúng hay không. Về mặt lịch sử, khái niệm này không tự nhiên hình thành mà là kết tinh của một tiến trình tiến hóa tư tưởng lâu dài, chuyển dịch từ các quy phạm đạo đức sơ khai, qua các cuộc đấu tranh lịch sử, đến sự pháp điển hóa thành luật quốc tế trong thế kỷ 20.
1. Mầm mống từ Cổ đại: Từ Đạo đức đến Trách nhiệm
Trong các xã hội cổ đại, khái niệm "quyền" (rights) gắn liền với cá nhân như chúng ta hiểu ngày nay gần như chưa tồn tại. Thay vào đó, các nền văn minh tập trung vào "nghĩa vụ" (duties) và phẩm giá con người.
Các văn bản cổ như Bộ luật Hammurabi (khoảng 1700 TCN) hay Kinh thánh, Kinh Quran đều chứa đựng các quy tắc bảo vệ sự công bằng và phẩm giá, nhưng dưới dạng mệnh lệnh từ thần linh hoặc nghĩa vụ của con người đối với nhau (Australian Human Rights Commission [AHRC], 2012). Tại châu Á, tư tưởng Nho giáo nhấn mạnh sự hài hòa xã hội và sự tôn trọng lẫn nhau, trong khi Phật giáo đề cao lòng từ bi. Dù chưa gọi là "nhân quyền", những hệ tư tưởng này đã đặt nền móng đạo đức quan trọng cho việc bảo vệ phẩm giá con người (AHRC, 2012).
2. Bước ngoặt Triết học: Luật Tự nhiên và Thời kỳ Khai sáng
Sự chuyển dịch thực sự từ "nghĩa vụ" sang "quyền lợi" bắt đầu xuất hiện rõ rệt hơn ở phương Tây thông qua khái niệm Luật Tự nhiên (Natural Law). Các triết gia cổ đại như Aristotle đã phân biệt giữa "luật theo tự nhiên" và "luật do con người quy định", qua đó đặt nền móng cho tư tưởng rằng công lý không hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí của nhà cầm quyền (Tierney, 1997).
Đến thế kỷ 17 và 18, Thời kỳ Khai sáng (The Enlightenment) đã tạo ra một cuộc cách mạng về tư duy, khi các nhà tư tưởng như Hugo Grotius và đặc biệt là John Locke chuyển trọng tâm từ luật tự nhiên sang quyền tự nhiên của cá nhân. John Locke đã lập luận rằng mọi cá nhân sinh ra đều có những quyền tự nhiên không thể tước đoạt, bao gồm quyền sống, quyền tự do và quyền sở hữu tài sản (Spector, & Pinheiro, 2025). Tư tưởng này đã thách thức quyền lực tuyệt đối của vua chúa và khẳng định rằng chính phủ được lập ra là để bảo vệ các quyền này, chứ không phải để ban phát chúng.
Trong khi John Locke nhấn mạnh vào quyền tự nhiên của cá nhân đối trọng với nhà nước, thì Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) lại đề xuất một cách tiếp cận mang tính tập thể hơn về tự do và quyền thông qua khái niệm "Ý chí chung". Trong tác phẩm kinh điển The Social Contract (Bàn về Khế ước Xã hội - 1762), Rousseau mở đầu bằng câu nói nổi tiếng: "Người ta sinh ra tự do, nhưng rồi đâu đâu họ cũng sống trong xiềng xích". Ông lập luận rằng trong trạng thái tự nhiên, con người có "tự do tự nhiên" nhưng bị giới hạn bởi sức mạnh cá nhân. Để bảo vệ mình, mọi người cùng tham gia vào một "khế ước xã hội", nơi họ chấp nhận từ bỏ quyền tự do tự nhiên vô hạn để đổi lấy tự do chính trị và quyền sở hữu được pháp luật bảo vệ. Theo ông, nhà nước không phải là một thực thể cai trị người dân, mà là sự thể hiện của ý chí tập thể của toàn bộ công dân hướng tới lợi ích chung. Rousseau tin rằng thông qua khế ước xã hội, tự do tự nhiên được chuyển hóa thành tự do chính trị chứ không bị mất đi (Spector & Pinheiro, 2025). Đây là giai đoạn mà con người chuyển từ "thần dân" sang "công dân", và quyền lực nhà nước bị giới hạn bởi các quyền vốn có của cá nhân.
Những tư tưởng này đã trở thành ngòi nổ cho các cuộc cách mạng chính trị lớn, dẫn đến sự ra đời của các văn kiện lịch sử như Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ (1776) và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Pháp (1789). Những văn bản này lần đầu tiên văn bản hóa các quyền tự do cá nhân và sự bình đẳng trước pháp luật (Shiman, D. 1993).
3. Từ Lý thuyết đến Luật Quốc tế: Bài học đau thương từ Thế chiến
Mặc dù các tư tưởng về quyền con người đã phát triển mạnh mẽ vào thế kỷ 19, nhưng phải đến sau thảm kịch của Chiến tranh Thế giới thứ II, nhân quyền mới thực sự trở thành mối quan tâm toàn cầu và đi vào luật pháp quốc tế.
Sự tàn bạo của Đức Quốc xã và nạn diệt chủng Holocaust đã làm chấn động lương tri nhân loại, thúc đẩy nhu cầu cấp thiết về một chuẩn mực quốc tế để bảo vệ con người khỏi sự lạm dụng của chính nhà nước mình. Năm 1945, Liên Hợp Quốc (UN) được thành lập với một trong những mục tiêu chính là thúc đẩy và khuyến khích sự tôn trọng đối với nhân quyền.
Đỉnh cao của nỗ lực này là việc Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền (UDHR) vào ngày 10 tháng 12 năm 1948. Được soạn thảo bởi một ủy ban đa dạng dưới sự chủ trì của bà Eleanor Roosevelt, UDHR là văn bản đầu tiên xác định các quyền tự do cơ bản áp dụng cho tất cả mọi người, không phân biệt chủng tộc, giới tính hay tôn giáo (OHCHR, n.d.).
Một điểm thú vị về mặt triết học là UDHR đã thay đổi cách biện giải cho nguồn gốc của quyền. Trong khi các tuyên ngôn thế kỷ 18 thường viện dẫn "Chúa" hoặc "Tự nhiên", UDHR đã lược bỏ các tham chiếu này để đảm bảo tính phổ quát cho các quốc gia có nền văn hóa khác nhau (Shashkevich, 2019). Thay vào đó, Điều 1 của UDHR xác định nền tảng của quyền là "phẩm giá vốn có" (inherent dignity) của tất cả mọi người (Shashkevich, 2019).
4. Sự Tiến hóa và Thách thức trong Thế kỷ 21
Sau năm 1948, nhân quyền tiếp tục phát triển thông qua việc xây dựng "Bộ luật Nhân quyền Quốc tế" (International Bill of Human Rights), bao gồm Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền và hai công ước quốc tế quan trọng năm 1966 về các quyền dân sự, chính trị và các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa (AHRC, 2012; OHCHR, 1996).
Tuy nhiên, lịch sử nhân quyền không dừng lại ở đó. Ngày nay, chúng ta đang đối mặt với những thách thức mới mà các nhà tư tưởng thời Khai sáng chưa từng hình dung tới. Biến đổi khí hậu đang đe dọa quyền được sống trong môi trường trong lành và quyền sức khỏe của hàng triệu người (Patterson, 2021). Bên cạnh đó, sự bùng nổ của Trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đặt ra những câu hỏi hóc búa về quyền riêng tư, sự giám sát và phân biệt đối xử trong kỷ nguyên số (Freedom Online Coalition, 2025). Như vậy, nhân quyền không phải là một món quà được ban tặng, mà là kết quả của hàng ngàn năm tư duy triết học và đấu tranh lịch sử. Từ những quy tắc ứng xử cổ đại, qua triết lý về Luật Tự nhiên thời Khai sáng, đến sự thức tỉnh sau Thế chiến II, nhân quyền đã trở thành ngôn ngữ chung của nhân loại.
Tài liệu tham khảo
- Australian Human Rights Commission. (2012). Human rights explained: Human rights origins [Fact sheet]. https://humanrights.gov.au/our-work/education/human-rights-explained-human-rights-origins
- Nickel, J. W. (2007). Making Sense of Human Rights (2nd ed.). Blackwell Publishing.
- Hunt, L. (2007). Inventing human rights: A history. New York, NY: W. W. Norton & Company.
- Shiman, D. (1993). A short history of human rights. (Adapted from Teaching Human Rights). Center for Teaching International Relations, University of Denver. http://hrlibrary.umn.edu/edumat/hreduseries/hereandnow/Part-1/short-history.htm
- Freedom Online Coalition. (2025). Joint statement on artificial intelligence and human rights. https://freedomonlinecoalition.com/joint-statement-on-ai-and-human-rights-2025/
- Office of the High Commissioner for Human Rights. (1996). Fact sheet No. 2 (Rev.1): The International Bill of Human Rights. United Nations. https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Publications/FactSheet2Rev.1en.pdf
- Office of the High Commissioner for Human Rights. (n.d.). Universal Declaration of Human Rights. United Nations. https://www.ohchr.org/en/universal-declaration-of-human-rights
- Patterson, D. W. (2021). The right to health and the climate crisis: The vital role of civic space. Health and Human Rights Journal, 23(2), 109–120. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8694289/
- Shashkevich, A. (2019, January 4). Stanford scholar examines the roots of human rights. Stanford News. https://news.stanford.edu/stories/2019/01/roots-human-rights
- Spector, C., & Pinheiro, L. G. (2025). Enlightenment theories of rights. In D. Edelstein & J. Pitts (Eds.), The Cambridge history of rights (pp. 93–113). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781009019521.006
- Tierney, B. (1997). The idea of natural rights. Atlanta, GA: Scholars Press.